نوشته: مراد یتکین/ Murat Yetkin 

آغاز همکاری‌های آمریکا و روسیه در دو زمینه انرژی و امنیت، معادلات سیاسی خاورمیانه را تحت تاثیر قرار خواهد داد. سفر چندی پیش نخست‌وزیر ترکیه، رجب طیب اردوغان به دو کشور پاکستان و ایران و سپس سفر وزیران امور خارجه و تجارت ترکیه به عراق در همان مقطعی که رسانه‌های آمریکا و اروپا تاحدودی به دلیل بحران ایجاد شده در مناسبات آنکارا، تل‌آویو احتمال تغییر رویکرد دیپلماسی ترکیه از جانب غرب به شرق را مورد توجه قرار داده بودند، ملاقات‌های گرم مقامات ترکیه با مسوولان بلندپایه سه کشور پاکستان، ایران و عراق را شایسته توجه کرده است.

 به نظر من محورهای تاثیرگذار در سیاست خاورمیانه را می‌توان در چهار بخش مورد ارزیابی قرار داد:

۱) محور آمریکا و روسیه: هنوز چندی از ورود باراک اوباما به کاخ سفید نگذشته بود که وی با ولادیمیر پوتین سیاست بی‌سابقه‌ای را در زمینه بهبود مناسبات دو طرف آغاز کرد؛ سیاستی که نتایج سریعی نیز به همراه داشت. آمریکا طرح سپر موشکی خود را باطل کرد و روسیه در موضوع افغانستان به همکاری با آمریکا پرداخت. مبنای این اشتراک شاید بهره‌گیری هرچه بیشتر از صنایع مرتبط با نفت باشد؛ صنایعی که احتمالا بعد از ۲۰ یا ۳۰ سال دیگر امکان بقا نخواهند داشت. شاید دو طرف به این توافق رسیده باشند که باید با تقسیم منابع گازی و نفتی دیگر جدال بر سر این منابع را کنار بگذارند. مهم‌ترین منطقه‌ای هم که وجود سیاست تقسیم انرژی مسکو، واشینگتن را نشان خواهد داد، جایی نیست جز چهار ضلعی خلیج بصره، خزر، دریای سیاه و مدیترانه شرقی. ترکیه در این چهار ضلعی صاحب موقعیتی کلیدی است.

۲) محور افغانستان، پاکستان: ۳۰ سال پیش دو کشور آمریکا و اتحاد شوروی سابق بر سر افغانستان در آستانه نبرد هسته‌ای قرار گرفتند. در حال حاضر ترکیه نیز در افغانستان نیروی نظامی دارد. اکنون نیروهای مسلح خارجی مستقر در افغانستان در عمل با قبایل جنگاور مخالف خود و همچنین با سازمان‌یافتگی گروه‌های دینی این کشور در حال مقابله هستند. این گروه‌ها در خاک همسایه جنوبی افغانستان دارای پایگاه بوده و مورد حمایت قرار می‌گیرند. پاکستانی که در رده معدود کشورهای دارنده سلاح هسته‌ای دنیاست، از یک سو با تروریزم، از دیگر سو با سوءاستفاده‌های مالی و مدیریت نادرست دست به گریبان است. اکنون به نظر می‌رسد پاکستان موقعیت بین فروپاشی و یک کودتای نظامی دیگر را تجربه می‌کند.

۳) محور ایران، اسرائیل: احتمال دست‌یابی ایران به سلاح هسته‌ای باعث شده اسرائیل که خود از دارندگان سلاح هسته‌ای است، وضعیتی به غایت آشفته پیدا کند. تحریم اقتصادی غرب علیه ایران، از یک سو منجر می‌شود به اینکه ایرانی‌ها به صورت امری واکنشی حمایت بیشتری از حکومت اسلامی حاکم بر این کشور نشان بدهند و از دیگر سو باعث می‌شود ایران به عنوان مخالف ایدئولوژیک اسرائیل قاطعیت بیشتری در موضع خود پیدا کند. اسرائیل هم در این میان وضعیت خطرناکی دارد. دولت متشتت و از نظر سیاسی ناتوانی که در اسرائیل بر اساس ائتلافی شکننده شکل گرفته، رفته، رفته تاثیرگذاری خود در عرصه مدیریتی کشور را از دست می‌دهد و نظامی‌ها به مرور زمان قدرتی سرکوب‌گرانه می‌یابند. وضعیت یادشده یکی از دلایل تضادهایی است که این کشور با ترکیه پیدا کرده. علاوه بر این ارتقا سطح مناسبات ترکیه و سوریه باعث می‌شود اسرائیل در موضوع ضرورت عقب‌نشینی از غزه تحت فشار بیشتری قرار بگیرد. برای حل بحران، هم در اسرائیل و هم در ایران بایستی نیروهای میانه‌رو مدیریت کشور را در دست بگیرند، اما نه تعادل‌های داخلی قدرت در این دو کشور و نه سیاست‌های اشتباه آمریکا و اروپای غربی به این تحول اجازه وقوع نمی‌دهد. آنکارا با علم بر اینکه تحریم‌های احتمالی رقابت در بازار ایران را تضعیف خواهد کرد تحرکات خود را آغاز کرده و همین رفتار ترکیه یکی از دلایل واکنش‌های اخیر غرب در قبال ترکیه محسوب می‌شود.

۴) آینده عراق: به نظر می‌رسد آینده عراق در اصل به دو مقوله اساسی بستگی داشته باشد: قانون نفت و گاز و سرانجام کرکوک. در صورت تشکیل یک دولت مستقل کرد در چارچوب عراق، سناریو تجزیه این کشور به موضوع بحث‌هایی جدی بدل خواهد شد. مسوول فدراسیون کردستان عراق، مسعود بارزانی قصد دارد گستره منطقه کردنشین را تا کرکوک افزایش دهد. در برابر این خواست وی تنها ترکیه نیست که به مخالفت برنخاسته و اکنون به نظر می‌رسد بارزانی در تحقق این هدف تنها مانده باشد. گفتگوهایی برای تبدیل کرکوک به یک ایالت مستقل قبل از برگزاری انتخابات سراسری عراق در جریان است. موضوع قانون نفت و گاز هم گرهی دیگر بین منطقه کردنشین و دیگر بخش‌های عراق به حساب می‌آید. مسیر ترکیه مطمئن‌ترین و منطقی‌ترین راه انتقال نفت و گاز منطقه کردنشین عراق به اروپا و سایر بازارهای جهانی است. یعنی باز هم ماجرا به مساله انرژی و امنیت حمل آن می‌رسد؛ مقوله‌ای که آمریکا و روسیه پذیرفته‌اند به جای جدال بر سر آن، سیاست تقسیم آن را در پیش بگیرند...
منبع: روزنامه رادیکال، سوم نوامبر ۲۰۰۹